‘Populist: een heerlijk woord voor tegenstanders’

13 maart 2017

‘Populist: een heerlijk woord voor tegenstanders’

Door webredactie

Op internet woeden regelmatig discussies over hoe je op populisme moet reageren. Ook humanisten zijn het niet altijd eens. Een tweegesprek tussen Boris van der Ham (voorzitter) en lid van het Humanistisch Verbond en freelance journalist Harmen van der Meulen. “Het populisme heeft zaken op scherp gezet, je moet kleur bekennen.”

Populistische bewegingen zijn in opmars. In 2016 werd Trump tot president gekozen in Amerika en stapte Groot-Brittannië uit de Europese Unie. In dit jaar zullen er verschillende verkiezingen volgen in Duitsland en Frankrijk, en op 15 maart in Nederland. Ook hier wordt het spannend.

Boris van der Ham schreef op persoonlijke titel op de ochtend voor de inauguratie van Donald Trump op zijn eigen site een blog waarin hij Trump-haters opriep zich te beheersen. Voor sommige reaguurders was het olie op het vuur en zij stelden daarmee dat het gevaar van Trump werd gebagatelliseerd. Dat vond ook Harmen van der Meulen.

Je schreef een persoonlijk blog over Trump.. en toen?

Van der Ham. “Je zag dat Trump als persoon veel weerzin oproept. In het blog bepleitte ik  dat de weerzin voor Trump als persoon, niet effectief zal zijn. Sterker nog: het is koren op ‘zijn molen’. Door het gevoel van de underdog te bevestigen, speel je hem in de kaart. Natuurlijk vind ik veel van zijn ideeën verwerpelijk: als het gaat om gezondheidszorg, abortuswetgeving of zijn immigratiepolitiek. Mijn pleidooi is: wees gericht in je kritiek. Laat je afkeer van zijn persoon niet de boventoon voeren. Spaar de energie, die heb je nog nodig, voor als de tijden echt zwaar worden.“

Van der Meulen reageerde hier fel op: “Ik vond dat Boris door de kritiek op Trump als vooral emotioneel neer te zetten – met woorden als ‘afkeer’ en ‘weerzin’ – geen recht deed aan de wel degelijk goed gefundeerde redenen voor die kritiek, die niet voor niets door vele wetenschappers en journalisten geuit werd. En wachten tot de tijden écht zwaar worden, acht ik niet verstandig…”

Sindsdien is er wel wat veranderd?

Van der Meulen: “Ja, gelukkig zie je nu al veel hoopgevende tegenstand van journalisten en politici; elke dag is er wel een nieuwe ontdekking. Maar er loopt nog steeds een soldaat achter Trump met een leren koffer met alle codes voor de kernrakketten. Dat is gewoon eng.“

Van der Ham:Ik zei dus ook niet dat je stil moet blijven zitten. Op de dag na de inauguratie was er een demonstratie voor vrouwenrechten in Washington. Heel goed. Ook tegen zijn klimaatplannen kwam er meteen tegenwicht. Het emotionele waar ik me tegen keerde, heeft te maken met dat  Trump en Amerika meteen op een hoop worden gegooid met andere nare politici en landen.”

Pegida betoging

Kunnen de Verenigde Staten trekken krijgen van een dictatoriaal regime zoals in als Rusland of Turkije?

Van der Ham: “Nee, de VS hebben een veel langere, taaiere democratische traditie dan Rusland, met de scheiding de machten: wetgevend, uitvoerend en controlerend. In Turkije zijn honderden rechters opgepakt door Erdogan. Dat is toch wel even wat anders dan wat er in Amerika gebeurt...“

Wat is overigens volgens jullie een populist?

Van der Meulen: “Natuurlijk maken alle partijen wel gebruik van een zeker populisme. Campagne voeren alleen is dat al. Maar wat populisten volgens mij gemeen hebben, is dat ze zeggen oplossingen te hebben voor problemen die het zogenaamde volk agendeert. Alleen is het zeer de vraag of die iets oplossen. “

Boris van der Ham: “Het is ook een heerlijk woord om mensen waar je het niet meer eens bent van te betichten. Maar ook middenpartijen verwijten elkaar dat: dat ze alleen maar uit zijn om electoraal gewin en hun beloften niet waar kunnen maken.“

Lees meer

 

Wat is dan gevaarlijk populisme?

Van der Ham:Ik vind het vooral een claim leggen als iemand zegt de mening van het volk te vertegenwoordigen. Daarmee simplificeer je het volk tot één stem met één mening. En vooral omdat het volk eenvoudigweg in die zin niet bestaat. Als je alleen al naar peilingen kijkt, dan zie je juist hoe diverse mensen denken over diverse zaken. Rechts, links, liberaal. Suggereren dat er eenvormige meningen zijn, is gevaarlijk. En ik maak me zorgen over de toon. Toen Trump over zijn immigratiepolitiek op de vingers werd getikt, twitterde hij over ‘so called judges’. Dat is heel slecht, net als de Tweede Kamer een #nepparlement noemen. Dat soort kwalificaties ondergraaft het respect voor essentiële elementen in onze democratie. Maar zolang Trump de rechtsstaat volgt en hij nog gecorrigeerd wordt, blijft het in evenwicht.”

Harmen van der Meulen:”Ja, dat ben ik wel eens met Boris. Wat ik gevaarlijk vind is dat Wilders bijvoorbeeld zegt dat alle moslims Nederland uit moeten.”

Van der Ham: “Ho, nee, ho, we moeten Wilders wel correct citeren, dat heeft hij niet gezegd.”

Van der Meulen:”Okay, je hebt gelijk, maar hij sloot zich wel aan bij de #muslimban van Trump, en wilde dus moslims weren, puur omdát ze moslim zijn. En hij doet alsof dat terrorisme tegenhoudt. Terwijl de radicalisering in de wijken in Nederland (of België of Frankrijk) ontstaat. Daar moet je aan het werk! En dus niet bezuinigen op jeugdwerk en achterstandswijken. Het is net als de roep om strengere gevangenisstraffen. Uit onderzoek blijkt dat die niet minder recidive  opleveren. Toch blijven partijen als de VVD ervoor pleiten. Dat vind ik populisme; voorbijgaan aan de complexiteit van de werkelijkheid. Alles wordt simpel gemaakt.”

Boris van der Ham:”Als je wat aan integratie wilt doen, dan kost dat inderdaad veel tijd en aandacht. Je ziet ook dat het buurtwerk van de politie die persoonlijk contact maken met radicaliserende jongeren heel goed werkt om ze op het goede pad te houden. Naast harde maatregelen tegen terrorisme en extremisme – die ook nodig zijn – moet je dat niet vergeten. Wat ik in ieder geval heel belangrijk vind is dat in het debat over immigratie en integratie er bij sommige zichzelf progressief noemende mensen er vaak veel energie gaat zitten in het reageren op Wilders, Le Pen en Trump. Hou zelf een stevig verhaal en relativeer problemen die er wel degelijk zijn niet. Laat alleen zien hoe je het wel op een goede manier oplost.“

Het humanisme gaat uit van de verlichtingsidealen, zelf denken en de kritische rede. Populistische politici zijn goed in staat emotie aan te spreken bij burgers. In hoeverre moeten we iets met die irrationaliteit?

Harmen van der Meulen: “Er is wel een verschil tussen dingen die irrationeel zijn gebruiken en aantoonbaar liegen, zoals Trump doet. Maar ik begrijp best dat heel veel mensen zo weinig hoop hebben dat ze zich stevig vastklampen aan de (schijn)oplossingen die sommige populistische politici ze voortoveren. Wat mij betreft zouden politici vaker mogen zeggen: We kunnen dit of dat niet oplossen, of pas over 30 jaar. Of, mijnheer of mevrouw, u zult er aan moet wennen, maar ik kan u op dit punt niet helpen, dit is uw eigen leven en verantwoordelijkheid. Door te doen alsof ze alles kunnen oplossen, voeden politici zelf ook de onvrede. Het leven ís niet altijd maakbaar.”

Van der Ham: “Feiten onrecht aandoen en leugens zijn uit den boze. Maar politici mogen natuurlijk best een wens uitspreken, een droom. GroenLinks en D66 dromen van een schoon milieu, dat ook nog ver weg is. Daarnaast schuren koele feiten en persoonlijke ervaringen vaak. Uit de cijfertjes blijkt dat Nederland de beste gezondheidszorg van Europa heeft. Toch adverteert het CDA tijdens deze verkiezingen met radiospot waarin je een kind hoort zeggen.“ Mamma, waarom wordt oma maar twee keer gedoucht?” Met daarachter aan: ‘Als we het niet meer aan onze kinderen kunnen uitleggen, is het tijd voor verandering, stem CDA.’ Hoewel dus zo’n onderzoek stelt dat we al heel goede zorg hebben, kent iedereen in Nederland de situaties dat oma’s echt te weinig gewassen worden. Dus beiden zijn dan waar. Alleen maar wapperen met statistieken als je zo’n probleem met je oma aankaart is niet goed, dan raken mensen vervreemd van de politiek. Een goed spotje dus van het CDA.”

Is er ook iets goeds aan populisme?

Van der Ham: “Het goede is dat mensen die ergens boos over zijn, nog steeds de Tweede Kamer zoeken om dat te verwoorden. Of het nou de kiezers van Wilders zijn of die van DENK, door hun deelname aan de verkiezingen krijgt hun deel van Nederland een stem. Dat is een compliment aan de democratie. Oude partijen zijn daarnaast soms wel erg ingesleten, en reageren soms erg op reflexen. In Amerika is het interessant dat Trump in zijn eigen rechtse Republikeinse partij kritisch is op totale vrijhandel. Daarin denkt hij op sommige punten hetzelfde als de zeer linkse Bernie Sanders.”

Van der Meulen: “Wat goed is, is dat zaken op scherp staan. Je moet kleur bekennen. Dat vind ik wel winst. Misschien dat mensen zich ook realiseren hoe kwetsbaar onze vrijheid kan zijn en dat je dan iets hebt aan zoiets als de vrije pers.“

Van der Ham: “En mensen realiseren zich ook, vooral jonge mensen, dat ze  moeten stemmen. Een Franse vlag op je Facebook-timeline  posten na de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo, het is sympathiek, maar zet geen zoden aan de dijk. Het is een wake up call. Wat je er ook van vindt…

Van der Meulen: ... “Wees betrokken.”

Van der Ham: “En laat niet over je beslissen”

Beeld: Pegida betoging, Hollandse Hoogte
Boris van der Ham en Harmen van der Meulen, eigen foto